नेपालको पछिल्लो प्रतिनिधिसभा निर्वाचनले देशको राजनीतिमा ठूलो परिवर्तनको संकेत दिएको छ। विशेषगरी जेन–जी आन्दोलनपछि उदाएको युवा लहरले संसदको स्वरूप नै बदलिदिएको विश्लेषण भइरहेको छ। यही सन्दर्भमा काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर बालेन शाह नेपालका सम्भावित प्रधानमन्त्रीका रूपमा चर्चामा छन्।
टर्कीका राष्ट्रपति रेचेप तैय्यप अर्दोआन इस्तानबुलका मेयरबाट प्रधानमन्त्री बनेका बेला ४९ वर्षका थिए। यदि बालेन शाह काठमाडौंका मेयरबाटै नेपालका प्रधानमन्त्री बन्ने अवस्थामा पुगे भने उनको उमेर करिब ३५ वर्ष मात्रै हुनेछ। यसले नेपाली राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको उदयको संकेत दिने विश्लेषण भइरहेको छ।
नेपालमा २३९ वर्ष पुरानो राजतन्त्र २००८ मा समाप्त भएपछि बहुदलीय लोकतान्त्रिक व्यवस्था स्थापित भएको थियो। त्यसयता कुनै पनि दलले आफ्नै बहुमतमा सरकार बनाउन सकेको थिएन। तर यसपटक राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (आरएसपी) बालेन शाहको नेतृत्वमा स्पष्ट बहुमतसहित सरकार गठन गर्ने दिशामा अघि बढेको देखिएको छ।
नेपालको प्रतिनिधिसभामा कुल २७५ सिट छन्, जसमा सरकार बनाउन कम्तीमा १३८ सिट आवश्यक पर्छ। प्रारम्भिक परिणामअनुसार आरएसपीले १८० भन्दा बढी सिट जित्ने सम्भावना देखिएको छ। यसले नेपालमा एउटै दलले स्पष्ट बहुमत ल्याउन कठिन हुन्छ भन्ने पुरानो धारणा तोडेको टिप्पणी भइरहेको छ।
नेपालका वरिष्ठ पत्रकार किशोर नेपालका अनुसार २०१५ को संविधान लागू भएपछि मिश्रित निर्वाचन प्रणालीका कारण कुनै दलले स्पष्ट बहुमत ल्याउन गाह्रो मानिन्थ्यो। प्रतिनिधिसभाका १६५ सदस्य प्रत्यक्ष निर्वाचनबाट र ११० सदस्य समानुपातिक प्रणालीबाट चयन हुने भएकाले यस्तो परिणाम दुर्लभ मानिन्थ्यो।
तर आरएसपीले त्यो धारणा पनि तोडिदिएको उनको भनाइ छ। “यो बालेन शाहका लागि शक्ति पनि हो र चुनौती पनि हो,” उनी भन्छन्। “शक्ति यसकारण कि सरकार कसैको समर्थनमा निर्भर रहनु पर्दैन, तर चुनौती यसकारण कि जनताको अपेक्षा निकै ठूलो छ।”
यदि बालेन शाह प्रधानमन्त्री बने भने नेपालमा पहिलोपटक मधेसी मूलका प्रधानमन्त्री हुने सम्भावना पनि देखिएको छ। आरएसपी भने करिब तीन वर्षअघि मात्रै स्थापना भएको नयाँ राजनीतिक शक्ति हो।
भारतसँग सम्बन्ध कस्तो रहला?
आरएसपीको अप्रत्याशित जितपछि भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले फोनमार्फत रवि लामिछाने र बालेन शाहलाई बधाई दिएका थिए। उनले सामाजिक सञ्जाल एक्समा लेख्दै चुनावी जित र आरएसपीको सफलताका लागि शुभकामना व्यक्त गरेका थिए।
तर भारत–नेपाल सम्बन्धको भविष्यबारे केही प्रश्न पनि उठिरहेका छन्। २०२३ मा काठमाडौंका मेयर रहँदा बालेन शाहले हिन्दी फिल्म आदिपुरुषमाथि काठमाडौं महानगरभित्र प्रदर्शनमा प्रतिबन्ध लगाएका थिए। फिल्ममा देवी सीतालाई भारतको बताइएको भन्दै उनले आपत्ति जनाएका थिए।
त्यस्तै सन् २०२० मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले जारी गरेको नयाँ नक्सामा लिपुलेक, लिम्पियाधुरा र कालापानीलाई नेपालको भूभागका रूपमा समेटिएको थियो। बालेन शाहले मेयर कार्यालयमा उक्त नक्सा राखेका थिए।
भारतका लागि नेपालका पूर्वराजदूत लोकराज बरालका अनुसार बालेन शाह नेपाली राजनीतिमा अपेक्षाकृत नयाँ भएकाले अहिले नै भारतसँगको सम्बन्ध कस्तो हुनेछ भन्ने ठोस अनुमान गर्न कठिन छ।
चीनसँगको सन्तुलन
चीनसँग सम्बन्धका विषयमा पनि बहस भइरहेको छ। झापाको दमकमा प्रस्तावित नेपाल–चीन फ्रेन्डशिप इन्डस्ट्रियल पार्क परियोजना बालेन शाहले आफ्नो घोषणापत्रबाट हटाएका थिए। यो परियोजना चीनको बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) अन्तर्गत पर्ने योजना हो।
यस परियोजनाको शिलान्यास २०२१ मा केपी शर्मा ओलीले गरेका थिए। भारत–नेपाल सीमाको नजिक पर्ने सिलिगुडी कोरिडोर आसपास रहेको यो क्षेत्र भारतका लागि संवेदनशील मानिन्छ।
भारतका वरिष्ठ पत्रकार आनन्दस्वरूप वर्माका अनुसार बीआरआई परियोजनाबाट नेपाललाई आर्थिक लाभ हुने सम्भावना छ र यसले भारतमा निर्भरता पनि केही घटाउन सक्छ।
नयाँ नेतृत्व, नयाँ चुनौती
डेनमार्कका लागि नेपालका पूर्वराजदूत विजयकान्त कर्णका अनुसार प्रधानमन्त्री बनेपछि नेताको दृष्टिकोण प्रायः बदलिन्छ। “जिम्मेवारी बढेसँगै निर्णय पनि व्यावहारिक बन्ने सम्भावना हुन्छ,” उनले भने।
नेपाल भूपरिवेष्ठित देश भएकाले भारतसँग करिब १८०० किलोमिटर खुला सीमा जोडिएको छ। त्यस्तै चीनसँग पनि १४१४ किलोमिटर लामो सीमा रहेको छ। त्यसैले नेपालले भारत र चीनबीच सन्तुलित कूटनीति कायम गर्नुपर्ने चुनौती सधैं रहँदै आएको छ।
अब प्रश्न उठिरहेको छ—यदि बालेन शाह प्रधानमन्त्री बने भने उनको पहिलो विदेश भ्रमण कुन देश हुनेछ र नेपालले भारत र चीनबीचको कूटनीतिक सन्तुलन कसरी कायम गर्नेछ? यही विषय अहिले क्षेत्रीय कूटनीतिक वृत्तमा प्रमुख चासोको विषय बनेको छ।
प्रतिक्रिया